Szkice do historii Rajczy

            Rajcza to pięknie położona  miejscowość w Beskidzie Żywieckim u zbiegu potoków Czerna i Ujsoła, które tworzą w samym sercu Rajczy Sołę, pierwszy górski dopływ Wisły.

            Teren, na którym powstała wieś Rajcza wchodził w skład dóbr żywieckich, należących od roku 1467 do rodziny Komorowskich. W roku 1624  dobra żywieckie nabyła od Mikołaja Komorowskiego królowa Konstancja, żona Zygmunta III Wazy za sumę zastawną 600 tysięcy złotych polskich.

Wieś Rajcza została założona w XVII wieku na prawie wołoskim i w roku 1628 liczyła 11 zarębników. Należała wtedy do folwarku w Węgierskiej Górce i parafii w Milówce. W 1675 roku, zgodnie z uchwałą Sejmu Warszawskiego, wydzierżawił, a w trzy lata później wykupił dobra żywieckie, za sumę zastawną 600 tysięcy złotych polskich Jan Wielopolski, hrabia z Pieskowej Skały, stolnik koronny. Wskutek zadłużenia majątku, Wielopolscy  pod koniec XVIII wieku zaczęli  sprzedawać część swoich dóbr wierzycielom. Tym sposobem Rajcza  w latach 1779 – 1809 często zmieniała swoich właścicieli. W 1779 roku Rajczę nabył Józef Górski, potem kolejnymi posiadaczami byli Karol  Larisch, Daniela z Górskich Kazimierska, a następnie Jan Jordan. Przez małżeństwo córki Jordana Agnieszki, Rajcza dostała się w ręce Siemońskich. Z  rodziną tą należy wiązać budowę  dworu w Rajczy. Anastazy Siemoński  założył również w 1843 roku, na terenie dworskim zakłady żelazne tzw. „hamry”. W latach  1854-1894 właścicielem  Rajczy był Teodor Primavesi, za sprawą którego,  rajczański pałac przybrał konkretny, zwarty kształt. Był to budynek jednokondygnacyjny z poddaszem, otoczony  pięknym parkiem z licznymi rzeźbami, stawem i unikatowym drzewostanem.

Wraz z rozwojem pałacu i zakładów żelaznych, Rajcza prężnie się rozwijała. Od roku 1884 przechodziła tędy linia kolejowa kolei transwersalnej, łączącej Kraków z Wiedniem. Wieś posiadała też  urząd pocztowy, telefon i szkołę.

W 1894 roku ordynat Eugeniusz książę Lubomirski z Chorodowa zakupił Rajczę swemu synowi Władysławowi. Książę Lubomirski z małżonką Elżbietą de Vaux przez 20 lat byli właścicielami Rajczy. W tym czasie  pałac rozbudowywano i przebudowywano stwarzając, jak na owe czasy dosyć komfortowe warunki. Lubomirscy byli wielkimi propagatorami sztuki polskiej. Gościli w swym pałacu znanych kompozytorów polskich m.in. Grzegorza Fitelberga. Sam książę komponował pieśni i operetki. Popierał finansowo orkiestrę Filharmonii Warszawskiej, która się na nowo zorganizowała pod nazwą ”Warszawska Orkiestra Symfoniczna Władysława księcia Lubomirskiego”. Lubomirscy sprawowali również opiekę nad miejscową szkołą. W roku 1900 książę Władysław, na prośbę ówczesnego kierownika szkoły Bogdana Oleszkiewicza, zakupił fortepian za 70 złotych. Księżna Elżbieta, co roku na gwiazdkę, organizowała  paczki z odzieżą, obuwiem i słodyczami, które osobiście, a niejednokrotnie w towarzystwie córek wręczała dzieciom.

4 maja 1914 roku Władysław Lubomirski sprzedał Rajczę rodzinie Habsburgów żywieckich. Arcyksiążę Karol  Stefan Habsburg w 1916 roku przeznaczył pałac w Rajczy wraz z parkiem dla chorych kombatantów I wojny światowej. W roku 1918 obiekt ten został oficjalnie przekazany  na potrzeby wojskowego szpitala Czerwonego Krzyża dla żołnierzy chorych na płuca.

W XVII i XVIII wieku, w okolicach Rajczy, podobnie jak w innych częściach Karpat rozwijało się zbójnictwo. Z Rajczy pochodził słynny hetman zbójnicki Sebastian Bury, który zginął na żywieckim rynku, powieszony za „ostatnie ziobro”. W rajczańskiej karczmie Wojciecha Ryłko, można było też spotkać  Martyna Portasza-Dziegosika, hetmana zbójnickiego, pochodzącego ze Słowacji, a straconego na Górze Grojec nad Żywcem, czy też Jerzego Fiedora Proćpoka, zbójnika z Kamesznicy i tam  straconego. Wspomnienia o nich pozostały w miejscowych legendach i pieśniach.

W okresie międzywojennym  Rajcza  była atrakcyjną miejscowością letniskową i bazą do uprawiania narciarstwa zimą. Handel i usługi w dużej mierze opanowane były przez Żydów. Miejscowa ludność utrzymywała się głównie z uprawy  własnych gospodarstw rolnych, ale znajdowała również  zatrudnienie m.in. w Tartaku Parowym - fabryce skrzyń i eksploatacji kory świerkowej – Józefa Rybińskiego w okolicy stacji kolei. Miejscowość posiadała już wtedy  oświetlenie elektryczne, co było nowością tego okresu. W tym czasie działały bardzo prężnie  różnego rodzaju organizacje: straż pożarna z własną orkiestrą dętą, Organizacja Strzelca, Związek Hallerczyków, Związek Rezerwistów, drużyna  harcerska im. Jana III Sobieskiego, Koło Towarzystwa Szkół Ludowych, Związek Obywatelskiej Pracy Kobiet. Istniała też konna banderia Ogniska Związku Podhalan, której prezesem od 1936 roku był Michał Ryłko. Wzorem kawalerii banderia  miała własny proporzec. Uświetniała ona wszystkie ważniejsze  uroczystości w Rajczy i okolicy.

8 października 1939 roku Rajcza wraz z całą Żywiecczyzną  została wcielona do III Rzeszy. Jedną z form germanizacji jaką stosował okupant na tym terenie  były masowe wysiedlenia Polaków i osadzanie na ich miejsce Niemców. W Rajczy w ramach Saysbusch – Aktion  1 października  1940 roku wysiedlono 115 rodzin ( tj. 501 osób) polskich, a osiedlono 26 rodzin (tj.119 osób) niemieckich. Druga  taka akcja miała miejsce 29 października 1940 roku. Punktem zbornym dla osób wysiedlanych był pałac w Rajczy.

Dzisiaj Rajcza jest siedzibą Urzędu Gminy i stanowi centrum tzw. „Worka Raczańskiego”. Kontynuowane są  przedwojenne tradycje, działa drużyna harcerska „Niezapominajki”, Związek Podhalan Oddział Górali Żywieckich, zespoły góralskie „Ziemia Rajczańska” i „Rajcusie”.

Opracował: Andrzej Ryłko

RAJCZA

Miejscowość położona w malowniczej kotlinie, którą otaczają – od południa Hutyrów (744 m), od zachodu masyw Malej Zabawy (798 m) i Zabawy (823 m), od północnego wschodu największa – Sucha Góra (1040 m) i od wschodu Compel (666 m) oraz Wilczy Gron (668 m).

Rajcza jest siedziba gminy, tutaj znajduje sie poczta, osrodek zdrowia, apteki, dworzec kolejowy. Posiada dogodne polaczenia komunikacyjne ze wszystkimi miejscowosciami wchodzacymi w sklad gminy Rajcza oraz z miejscowosciami gminy Ujsoly. Stad szybko mozna dostac sie do Zywca, Bielska i Katowic. Mieszcza sie tutaj banki, jest restauracja, sklepy, wypozyczalnia sprzetu narciarskiego, sala srodowiskowa oraz Centrum Kultury, ktore w sezonie organizuje co tydzien letnie festyny polaczone z prezentacjami zespolow folklorystycznych i grup festynowych. Koncem sierpnia odbywaja sie dozynki gminne, bedace impreza o charakterze folklorystycznym. Podczas dozynek ma miejsce prezentacja poszczegolnych solectw, ktore wystawiaja stoiska z regionalnymi potrawami oraz przedstawiaja swoj dorobek artystyczny. Warte polecenia sa takze Dni Rajczy organizowane rowniez w sierpniu oraz Narciarski Miedzynarodowy i Ogolnopolski Rajd Chlopski bedacy najwieksza impreza gminna. Rajd organizowany jest w trzeciej dekadzie stycznia.